Ege Hospital / Ege Hospital - Sağlamlığınız, sağlamlığımızdır.

revmatoloji-xestelikler-ve-fesiller-1200x675.jpeg

8 September 2022 Revmatologiya0

Revmatizmal xəstəliyi olan insanlar çox zaman müraciət etdikdə bizə deyirlər “Doktor, revmatizmal xəstəliklər bildiyiniz kimi yaz-payız aylarında daha çox aktivləşir və bu dövrdə biz dərmanları qəbul edirik”. Yaxud da öncədən alışdıqları kimi “kurs” şəklində müalicə qəbul edirlər. Amma insanlarımızın, xəstələrimizin nəzərinə çatdırmaq istəyirəm ki, revmatizmal xəstəliklər mövsüm xarakteri daşımırlar. 

Yəni revmatizmal xəstəliklərin 220-yə yaxın növləri var ki, onlar istər payızda, istər yayda, istər yazda aktiv bir halda ola bilirlər. Yəni rematoid artrit dediyimiz insanlar arasında daha çox yayılan və “poliartrit” deyə bilinən xəstəlik istər istər yaz, istər payız, istər qışda fərqi yoxdur hər dövrdə aktivləşə bilər. 

Bu xəstəlik hər iki, üst və alt ətraf oynaqlarda, oynaqların ağrılı, şişliyi şəklində müşahidə olunur, deformasiyalarla müşahidə olunur.

Xəstələr yay mövsümündə dərmanlarını çox zaman kəsirlər, qəbul etmirlər. Bu isə xəstəliyin alovlanmasına və aktivləşməsinə səbəb olur. Bu da geri dönməyən ağır deformasiyalara səbəb ola bilər.

Bildiyimiz kimi revmatoid artrit birinci qrup əlilliklə nəticələnə bilir xəstələrdə. Oynaqların tamamilə sıradan çıxmasına səbəb ola bilər. Bu səbəbdən doktorlarının məsləhəti olmadan qətiyyən “Yaydır” deyib keçməsinlər və dərmanlarını doktorlarının nəzarəti altında qəbul edib, dozanı azaltsınlar və yaxud da ki, belə deyək kəsmək məsləhətdirsə kəssinlər.

Dr.Aynurə İsmayılova, Revmatoloq


behcet_xesteliyi-1200x675.jpeg

2 September 2022 Revmatologiya0

Behçet xəstəliyi, əslində, təsnifat olaraq “qarışıq vaskulitlər” içərisində yer almaqdadır.

Təkrarlayan ağız yarası, biz ona “oral aft” deyirik, təkrarlayan genital ulser, dəridə çeşidli “eritema nodozum”, “pseudo follikulit” kimi dəri əlamətləri, eyni zamanda gözdə “üveit”, həm “ön üveit”, həm “arxa üveit”, həm də qarışıq, yəni “pan üveit” şəklində gedə bilən, bütün növ damarları tuta bilən, istər ven, istər kapilyar, istər arterial sistemi tuta bilən, nadir olaraq da beynin venoz sistemində və beynin parenximasında və bağırsaqda xəstəlik törədə bilən bir xroniki gedişli revmatizmal xəstəlikdir.

Behçet xəstəliyi əslində adını Türk alimi “Behçet”dən almaqdadır. 20-ci yüzilliyin başlanğıcında xəstəliyi ilk olaraq təsnif edən alimin şərəfinə bütün dünyada hal-hazırda “Behçet xəstəliyi” olaraq anılmaqdadır.

Hər ağız yarası Behçet xəstəliyidirmi?

Hər ağız yarası behçet xəstəliyidirmi? Təbii, deyildir. Amma təkrarlanan, ildə ən az 3 dəfə və daha çox olan ağız yaraları, xüsusilə, bu ağız yaraları dişin təmas etdiyi yerlər və ya dildə, dilin ətrafında, dilin ucunda varsa, bu ağız yarası, altı çökük bəyaz ağ şəklində olursa və ətrafında belə haşiyə şəklində qızartı varsa, bu ağız yarasının Behçet baxımından ətraflı dəyərləndirilməsi lazımdır. 

Amma vurğulamaq lazımdır ki, hər ağız yarası Behçet xəstəliyi deyildir. Bundan başqa bəzi bağırsaq xəstəlikləri: “ulserativ kolit”, “kron xəstəliyi” və ya bizim biləşdirici toxuma xəstəliklərindən “qırmızı qurdeşənəyi” və digər biləşdirici toxuma xəstəliklərində və ya el arasında çox yayılan, insanlar arasında çox yayılan “xroniki stomatit” vardır ki, bu insanlarda da heç bir altda yatan səbəb olmadan təkrarlayan ağız yarası ola bilir. 

Əlbəttə ki, revmatoloji bir uzman tərəfindən ətraflı xəstənin klinikası araşdırılır. Əgər ağız yarasının Behçet xəstəliyi ilə əlaqəsi varsa, ona uyğun, təbii ki, müalicə başlanılır.

Behçet xəstəliyinin gedişatında cinsiyyət fərqi varmı?

Behçet xəstəliyinin gedişatında cinsiyyət fərqi varmı? Təbii ki, var. 

Biz, əslində, kişilərdə xəstəliyin çox ağır gedişatı olduğunu bilirik. Xüsusilə, yaşı 20-25-in altında başlayan Behçet xəstəliyinin gedişatı son dərəcə ağır seyr edir. Xüsusilə, ilk atak şəklində bizə göz üveiti şəklində, hətta xəstəni korluğa qədər gətirib çıxaran üveit şəklində, bütün növ damarları, xüsüsilə, dərin ven trombozu və ya arterial sistemində anevrizmaya qədər gətirib çıxaran, eyni zamanda ağciyərin arteriasını anevrizması şəklində bizə ilk dəfə baş vuran Behçet xəstələrimiz olur ki, bunların əvvəlində, demək olar ki, bəzilərində ağız yarası belə olmayan xəstələrimiz də var. 

Son dərəcə ağır gedişatı olur kişi xəstələrində. 

Əlbəttə ki, bütün xəstələrdə bu eyni şəkildə olmur. Amma, xüsusilə, erkən yaşda başlayan kişi xəstələrin gedişatı daha ağır seyirli olur. Biz onlara başdan belə çox ciddi dərmanlar təyin edirik. 

Xanımlarda bir az daha orta yaşlarında başlayan, daha çox ağız yarası, genital yara, dəri əlamətləri ilə gedən gedişatlı olurlar xanımlardakı Behçet tutulmalarının əksəriyyəti. 

Və bunlarda da böyük orqan tutulmaları çox az görünür və daha bəsit dərmanlarla xəstənin əlamətlərini aradan qaldırmaq mümkün olur.

Behçet xəstəliyində həyati vacib orqan tutulmaları

Öncəki sualda da dediyim kimi, xüsusilə, erkən yaşda başlayan kişi xəstələrdə daha çox görməkdəyik. Bunların içərisində arxa üveit və ya pan-üveit olan göz tutulmaları, hətta xəstələrdə göz korluğuna qədər gətirib çıxarda bilir, korluğa qədər. 

Eyni zamanda ağciyər arteriasının anevrizması, ağciyər arteriyasının emboliyası, dərin ven trombozları, aortun və onun şaxalərinin, xüsusilə, periferik şaxələrinin anevrizması, eyni zamanda vena kava və ya superior inferior vena kava inferiorlarda və eyni zaman da hepatit venlərdə trombozlara gətirib çıxarır. Budd Chiari sindromu deyirik biz buna. Xəstələrdə ciddi şəkildə asidlərə, xronik qaraciyər xəstəliyinə gətirib çıxara bilər. 

Bəzən xəstələrdə nadir də olsa, mərkəzi sinir sistemi tutulumu, parenxima tutulumu ola bilir və ürəyin içərisində trombozlarla gedə bilir Behçet xəstələri. Ən çox dediyim kimi ölümə səbəb olan ağır gedişatı olan bunlardır. 

Digər tutulma isə nisbətən daha zəif gedişat olur.

Behçet xəstələyinin diaqnostikası

Behçet xəstələyinin diaqnostikasını, əlbəttə ki, mütləq şəkildə revmatologiya uzmanı həyata keçirməlidir. Biz təkrarlayan ağız yarası və genital ulseri olan və yaxud bədənində Behçet xəstəliyinə spesifik dəri əlamətləri olan xəstələri bizə birbaşa və ya hansı bir başqa sahə həkimi tərəfindən yönləndirilən xəstələri ətraflı araşdırırıq. Lazım gələrsə, bu xəstələrdə “Həyatı vacib orqan tutulması varmı, yoxmu?” onu ortaya çıxardırıq. Xəstələrdə xüsusi iynə batırma metodu ilə biz buna “paterji testi” deyirik, bu testdə pozitivlik olsa, bu xəstələrdə, təbii ki, diaqnostikasında daha çox yardımçı ola bilir… Bütün bu əlamətlərlə birlikdə biz Behçet xəstəliyinin diaqnozunu qoyuruq və uyğun müalicəyə başlayırıq.

Differensial diaqnostikasında həm üveit yarada bilən bütün xəstəliklər Behçet xəstəliyinin diaqnostikasına girməkdədir, həm də təkrarlayan ağız yarası yaradan bütün xəstəliklər Behçet xəstələyinin differensial diaqnostikasına girməkdədir. 

Eyni ilə təkrarlayan dərin ven trombozu yaradan xəstələrimiz çoxdur. Xüsusilə, orta yaşlarda xanımlarda dərin ven trombozunun mütləq bir Behçet xəstəliyi deyil, eyni zamanda ailədən gələn trombofilia, “familiar trombofilia” da ola biləcəyi üçün bunları da ətraflı araşdırırıq. Yəni, Behçet xəstəliyi qarışıq vaskulit olmaqla bərabər, eyni zamanda bütün orqanları tuta bilir. Ona görə də bunun bütün əlamətlərini daşıyan bütün xəstəliklərdə differensial diaqnostikasını aparmalıyıq.

Behçet xəstəliyinin müalicəsi

Behçet xəstəliyinin müalicəsində, əlbəttə ki, xəstəliyin tutulumundan asılı olaraq dəyişməkdədir. Sadəcə mukokutanoz əlamətlərlə gələn, təkrarlayan göz, ağız yarası, təkrarlayan genital ulser, dəri əlamətləri ilə gələn xəstələrdə biz daha çox kolxisin dərmanı və ya düşük doza steroid təyin edirik. O dərmanlarla xəstənin əlamətləri, demək olar ki, geriləməkdədir. 

Amma xəstələrin 1/3-də – 1/4-də artrit, oynaq iltihabı əmələ gəlir. Əgər bu oynaq iltihabı erkən yaşda başlayıbsa və ya çox tez-tez təkrarlayarsa, o zaman biz bu əvvəki verdiyimiz müalicələrə əlavə olaraq, yəni kolxisin və steroidə əlavə olaraq immunsupressiv dərmanlar, buna azatioprin, metotreksat, sulfasalazin kimi dərmanlar aiddir. Bunları başlayırıq. 

Əgər xəstədə çox erkən yaşda və ya çox həyati vacib orqan tutulması varsa, göz tutulması kimi, ondan sonra damar tutulması kimi, beyin tutulması kimi bir tutulma varsa, biz xəstələrə başdan belə kolxisin, steroid, immuran kimi azatioprin kimi immunsupressiv dərmanlar başlayırıq.

Bu dərmanlardan əgər çox fayda görməzsə, o zaman bu xəstələrə siklofosfamid kimi daha ağır dərmanları və ya yüksək doz kortizonlar veririk. Hətta yeni çıxmış hədəfə yönəlik dərmanlar var, Anti-TNF molekulları, onları belə hətta erkən vaxtda, hətta ilk atak dövründə xəstələrdə başlayırıq.

Burada məqsəd xəstələrin sürətli bir şəkildə həm bu xəstəliyin atakını önləmək, həm də xəbərlər xəstəliyə bağlı olaraq korluq kimi və ya orqan yetməzliyi kimi əlamətləri vaxtında müalicə etmək və xəstəliyin əlillik durumunu, yəni xəstənin, belə deyim həyati funksiyasının, qabiliyyətinin itirilməsinə səbəb olmadan xəstəni müalicə etməkdir buradakı əsas məqsədimiz.

Uzman Dr.Sarvan Ağamuradov, Revmatoloq

 


hamilelik_diabeti-1200x675.jpeg

25 August 2022 Ginekologiya0

Bəzən hamilələrdən şəkər testi istərkən onlar çox təəccüb edir ki: “Doktor, mənim ailəmdə şəkər yoxdur, risk qrupunda deyiləm.” Amma bəzən hamiləlikdə şəkər ortaya çıxa bilər və bunun çox ciddi fəsadları ola bilər. 

Bunlar nə kimi problemlərdir?

Hamiləliyin ilk yarısında olan şəkər problemləri fərqli fəsadlara yol aça bilər. 2-ci trimestrdan sonra olan hamiləlik diabeti daha fərqlidir. 

Pregestasionar diabet

İlk hamilə qaldıqda, ilk trimestrində, hamiləliyin 3 aylığında mütləq şəkildə hamilələrdə aclıq şəkərini yoxlayırıq. Bu nəyi göstərir? Hamiləlikdən əvvəl olan bir diabet hadisəsi varmı, diabet halı varmı? 

Əgər kontrolsuz bir şəkər varsa, buna biz pregestasionar diabet deyirik, yəni hamiləlikdən öncə olan bir diabet. O zaman bunun hamiləlikdə ciddi bir fəsadları ola bilər, uşaqda müəyyən qüsurlara yol aça bilər və bunun da artıq aşkarlananda çox gec ola bilər. Uşaqda ürək qüsurları ola bilər, beyin qüsurları ola bilər. 

Amma əgər bir diabet halı varsa, hamiləliyin təyin anından düzgün kontrolla hamiləlik sağlam şəkildə irəliləyə bilər. 

Gestasionar diabet

Bizi maraqlandıran mövzulardan biri də hamiləliyin 25-28-ci həftəsində olan hamiləlik diabetidir. Hamiləlik diabetinin diaqnozunu biz bu həftədə “qlükoza tolerans testləri” ilə qoyuruq: 50 qram, 75 qram və 100 qram testlər olaraq bilinir. 

Biz nəyə görə qərar veririk, hansı testi seçək? 

Hamilələri risk qrupuna görə ayrırıq. 

Əgər hamilənin ailəsində şəkər xəstəsi varsa, anamnezində daha öncə ölü doğum hadisəsi varsa, qadın çox kiloludursa, daha əvvəl 4 kiloluq və daha artıq uşaq dünyaya gətiribsə, hal-hazırki ultrasəs müayinəsində uşağın ölçüləri böyükdürsə, çox sululuğu varsa, bu kimi risk qrupunda olan hamilələr və yaş qrupu. Xüsusilə 35 yaşın üzərində diabet riski artır. 

Bu hamilələrə biz xüsusilə, 75 qram diaqnoz testini mütləq istəyirik. 

Amma aşağı risk qrupu olan xəstələr olur ki, arıqdır, gənc yaşdadır, ailədə şəkər anamnezi yoxdur, ultrasəs müayinəsində hər hansı bir problem yoxdur. O zaman bunları 50 qram skrininq testi olaraq da edilə bilər. 

Bu testlərin nəticəsi çox önəmlidir. 

Əgər hamiləlik diabeti təsdiqlənərsə, “gestasionar diabet” deyirik, mütləq şəkildə ciddi kontrol edilməlidir və əgər yüksək şəkərlər varsa mütləq endokrinoloqa yönəldirik onları. 

Hamiləlikdə istər dietoloqla, ya da hamilənin özü dietlər edərək, pəhriz saxlayaraq şəkəri kontrolda saxlayır. Əgər kontrolsuz şəkildə yüksək şəkər varsa, o zaman ehtiyac duyularsa endokrinoloq nəzarəti ilə insulin müalicəsinə də başlana bilir. 

Uzm.Dr.İlhamə Eldarova, Cərrah mama-ginekoloq


enurez-1200x1178.jpeg

21 August 2022 Pediatriya0

Gecə sidik qaçırma bütün dünyada milyonlarla uşağa təsir edən sağlamlıq problemidir.

Əgər uşaq 5 yaşındadırsa və hələ də gecə yatağı isladırsa, bu, ciddi problemdən xəbər verə bilər. Təxminən hər beş uşaqdan birində gecələr sidik qaçırma olur, lakin onların bəzilərində patoloji, bəzilərində isə sırf fizioloji səbəb olur.

Bəs bu səbəblər nədir?

Birincisi irsi ola bilər, ən çox gördüyümüz budur. Əgər ana və ya ata keçmişdə altını isladıbsa gecə yatarkən uşaqda da baş vermə tezliyi yenə artır. Bundan başqa, qəbizlik ola bilər. Antidiuretik hormonun çatışmazlığı ola bilər. Əsas diabet xəstəliyi ola bilər. Sidik kisəsinin düzgün işləməməsi, kiçik sidik kisəsi və ya sidik kisəsinin çox işləməsi bu vəziyyətə səbəb ola bilər.

Təbii ki, ailənin tualet vərdişləri qazandırarkən göstərdiyi təzyiqçi davranışları, gecə yatmazdan əvvəl çox su içməsi, çox dərin yatması da bu vəziyyətin səbəblərindən ola bilər. Müalicəsi üçün ya dərman müalicəsi, ya da davranış terapiyası tövsiyə edirik. Bəzən hər ikisini eyni anda istifadə edə bilərik. Burada önəmli olan ailənin uşağa qarşı təzyiqçi münasibət göstərməməsi və uşağı cəzalandırmamasıdır. Bu həll edilə biləcək problemdir. Əsas səbəblərdən asılı olmayaraq, bu, müalicə olunacaq bir xəstəlikdir.

Mən deyirəm ki, heç bir uşaq sidik qaçırma problemi ilə qalmasın. Bu sağalmaz xəstəlik deyil, boş yerə uşaqlarımızı cəzalandırmayaq.

Uzm.Dr.Rahşan Şahin Çetinkaya, Pediatr


burun-etinin-kesilmesi-1200x675.jpeg

20 August 2022 Otorinolarinqologiya0

Uşaqlarda tənəffüs problemləri gecə xoruldamaonlara yuxuda durmalar valideynlər narahat eliyən mövzudur, sıx da görülən bir problemdir. Ən çox da “boğaz əti” dediyimiz badamcıqlar və burun ətlərinin böyüməsinə görə olur. Ən çox səbəbi odur. 

Yalnız başqa tənəffüs yolunu bağlayan, daraldan problemlərdən də olur. Onu irsi faktorlar da var. Nəfəs yollarındakı əzələlərin tonusu ilə bağlı və s. 

Amma ən çox problem burun ətində və boğazda olan badamcıqların böyüməsinə görə olur. Bu burun əti və boğazdakı ətnə üçün lazımdır, hansı funksiyaları var? Əsilndə bizi mikroblardan qoruyur. Bizim immun sistemimizin formalaşması üçün lazımdır. Və müəyyən yaşlarda, yaş dövründə böyüyür o ətlər sonra da balacalaşaraq özləri yox olub gedirlər. 

Amma o ki 2 yaş, 3 yaş uşaq başlayır xoruldamağa tam da o ətlərin böyümə vaxtıdır. 

Əgər belə problem varsa mütləq qulaq burun boğaz həkimi, bir dəfə də olsa görməlidir onları. Nə kimi fəsadları ola bilər bu xəstəliyin? Gecə yuxusuz qalmaq, beyinin inkişaf etməməsi, səhər-səhər yuxusuz oyanmaq… Əslində bunlar daha çox böyüklərdə olur, amma uşaqlarda psixi pozuqluq, psixi problemlərə öyrənmək çətinliyinə onların məktəbdə öyrənmə qabiliyyətində problemlərə səbəb ola bilər.  

Bəzən də olur gecə sidik qaçımalara belə səbəbiyyət verir. 

Gecə ağızları açıq olur, boğazları quruyur. 

Üz inkişafı pozulur. 

Müalicəsi mütləqdir. Çünki fəsadları böyükdür. 

Müalicədə biz birinci dərman müalicəsi veririk. Müalicəyə cavab vermirsə, dərmanlarla, o zaman biz cərrrahiyəyə müraciət edirik. 

Əvvəllər yerli keyitmə ilə, amma indi artıq ümumi narkozla, o burun ətini və boğaz ətini balacalışdıra bilərik, ya da tamamən ala bilərik. 

Burun əti və boğaz əti böyüyəndə sadəcə nəfəs yollarnda problem yaranmır.  Eyni zamanda udqunurkən problemlər, yemək problemləri, kilo almamaq, inkişaf etməməyə də səbəbiyyət verə bilər. Eyni zamanda tez-tez xəstələnməyə, infeksiya keçirməyə səbəb ola bilir. Bu da əməliyyatın ən çox səbəblərindəndir. 

Ən çox niyə burun ətini və boğaz ətini biz əməliyyat edib alırıq? Birincisi, tənəffüs problemləri: gecə xoruldama, nəfəssiz qalma, apnoe… Və ikincisi tez-tez infeksiya keçirmə, başqa daha nadir hallarda var ki, çox böyüyüb bədxəssəli şişlərə oxşayan vəziyyətlərdə, yaxud da qulaq problemi də yarananda da cərrahi müalicəyə biz müraciət edirik. 

Uzman Dr.Əli Əliyev, Otorinolarinqoloq


enmemis-xaya-uzi-muayinesi-1200x675.jpeg

Hamiləliyin 6-cı, 9-cu aylarında xayalar böyrək ətrafından başlayaraq 9-cu ayın sonuna qədər torbada yerləşməyə başlayırlar.

Bəzən erkən doğulan uşaqlarda xayalar yerində yerləşməyə bilər. 

Bu doğuşdan sonrakı 3 ay ərzində pediatr tərəfindən kontrolda saxlanılır. Yenə də yerləşim alması olmasa, bir il ərzində ildə bir dəfə olmaqla, yəni pediatrın göstərişi əsasında ultrasəs ilə təqib olunur. Yerləşmə olmadığı halda uyğun cərraha yönəldilir.

Xayaların normal torbada yerləşməsinin vacibliyi nədən ibarətdir?

Birincisi, kanserogen riskinin olması… Yəni xayalıq temperatur olaraq bədəndən 2 dərəcə daha aşağı olduğu üçün doğru bir yerləşim olmalıdır. 

İkinci, ölçü geriləməsi ola bilər, yəni kiçik qala bilər və s. 

Və spermagenez… İrəlidə sperma faizinin düşüşünə səbəb ola bilər. Bunun üçün cərrahimi yol, yoxsa müalicə yönlü… Artıq cərrahın qərarıdır.

Ən qorxulusu xaya burulmasıdır

Ən qorxduğumuz şey yetkinlik yaşında olanlarda və uşaqlarda xayanın burulmasıdır. Bu hərəkətli xayalarda olur. 

Hərəkətli xaya enməmiş xayadırmı? Deyil. Bunlar yalançı kriptorxizmdir, “utancaq xaya” kimi də biruzə olunur. Bunun bilinməsində ultrasəsdə gələn xəstənin tipik şikayətləri belədir: qasıq nahiyəsində ağrı başlayır, daha sonra xayada kəskin ağrı kimi yekunlaşır.

Ultrasəs burada ən çox rol oynayan bir müayinə üsuludur. Nə üçün? Enməmiş xayası olan bir pasiyentin xayasının burulma riski olduğu üçün bu yöndə ağrı ilə bizə müraciət edən xəstələrdə uroloqların, uro-androloqların bizdən tələb etdiyi nədir? Xaya kordunda, yəni borusunda burulmamı var, xaya artımınınmı iltihabıdır, xayanın özününmü iltihabıdır, xaya artımının çıxıntısınınmı iltihabıdır? Bu 4 səbəbi, 5 səbəbi biz ayırd etməliyik. Bu da xəstənin təxirəsalınmaz əməliyyatmı olması?… Çünki xaya burulmasıdırsa, bu artıq 6 saat, 8 saat sonunda ya həmin xayanın alınmasına gətirib çıxara bilər, ya əməliyyatla geri döndərilməsinə. Çünki kəskin qan dövranı pozula bilər. Artıq nekroza uğramaq, yəni toxumanın ölümünə səbəb olur. Toxuma ölümü zamanı xayanın alınması tövsiyə olunur.

Xaya artımı iltihabıdırsa və ya çıxıntının burulmasına yönələn bir iltihabıdırsa, bu, adətən, təqib olunur. Yəni bu, uroloqlarımız daha yaxşı bilirlər. 

Bizim önəmsədiyimiz kriptorxizmdə olan xəstələrin yerləşiminin də görülməsi ki, bu, saydığım fəsadların əsas səbəbi onlardır. Adətən, 15% hallarda bu, qarın boşluğunda, 25% hallarda qasıq kanalında, 60% hallarda preskrotal dediyimiz, yəni kisənin bir az üzərindən, yəni xayalığın bir az üzərində yerləşirlər. 

Qarın boşluğunda olması kanserogen riski çox yüksək daşıyan bir ehtimaldır ki, uyğun bir şəraitdə planlı şəkildə əməliyyat olunmalıdır. 

Qasıqda olması isə “yalançı xaya” deyilsə, retraktil, yəni “utanqac xaya” deyilsə, bir il ərzində enməzsə, artıq əməliyyat olması tövsiyədir və zorunludur.

Ona görə uşaqlarımızı düzgün pediatrlarımızın, uroloqlarımızın nəzarət altında, zamanında kontrollu şəkildə ultrasəs olunması, qasıq nahiyəsində istənilən ağrını hiss etdikdə diaqnostik baxış tövsiyə olunur. 

Çünki hər qarnı ağrıyan uşaq appendisit olmaya bilər. Hər göbək altı ağrısı olan qaz, köp ağrısı ola bilər, xaya burulmasının ilkin ehtimalı da ola bilər. Bu mütləq inkar olunmalıdır ki, xoşagəlməz hallara gətirib çıxmasın. 

Dr.Cavid Muradov,  USM həkimi

 


usaqlarda-yuxu-problemleri-1200x675.jpeg

17 August 2022 Pediatriya0

Yuxu bir-birini əvəz edən döngülər şəklində gedən fizioloji bir prosesdir. Yeni doğulan dövründən ta insan həyatını başa vurduğu dövrə qədər bu döngülər davam edir. 

Sadəcə uşaqlar arasında fərq nədir? Bu döngülərin müddəti. Məsələn, yeni doğulan bir körpədə yuxu döngüsi 50 dəqiqədən bir təkrarlanırsa, daha böyük, məktəbli bir uşaqda bu 90 dəqiqəyə, məktəbin sonlarına yaxın olan yeniyetməlik periodunda 110 dəqiqəyə qədər uzanır və bu döngülər bir-birini əvəz edir.

Həssas valideynlər özləri uşağı oyadır

“Həkim nəyə görə qonşunun uşağı axşam yatır səhərə qədər, heç oyanmır. Amma mənim uşağım dəqiqə başı oyanır”. 

Burada yuxu döngüləri vacib rol oynayır. Onlara izah edirəm ki, yəni bu yuxu döngüləri arasında uşaqlar oyanır. Yəni bu hər yaşda belədir. Çox qısa bir oyaqlıq halı olur. Amma həssas valideynlər diqqət edirlər uşağı oyandığı anda. Birbaşa uşağın yatağına yaxınlaşıb onunla göz təması qurmağa çalışırlar. Sanki o yuxuya getməyəçəkmiş kimi ya qucaqlarına alırlar, ya bir “pış-pış” edirlər o qısa periodda və uşaq oyanır. Amma halbuki heç yaxınlaşmasalar, uşağı sərbəst buraxsalar, uşaq öz-özünə yuxusuna davam edəcək və bir yuxu döngüsi başqa bir yuxu döngüsi ilə əvəz olunacaq. Bu bir… 

Gecə qidalanması

Yenidoğulan periodda uşaq qidalanmağa möhtacdır. Daha sıx aralıqlarla qidalanır və onun yuxu rejimi qidalanma rejimi ilə birbaşa əlaqəlidir. Ona görə bəlli bir dövrə qədər, haradasa bu üçüncü, dördüncü aya uyğun gəlir, yuxu rejimi yaratmaq bir az çətindir. 

Nəyə görə? 

Çünki ilk 3-4 ayda uşaqlarda qaz problemləri, ön plandadır, qidalanma problemləri ön plandadır, ana ilə uşaq arasında adaptasiya problemləri var və buna görə yuxu döngüləri tam olaraq oturuşmuş deyil. Amma bu problemlər hamısı getdikdən sonra uşaq artıq rahat, yaxşı qidalanan bir uşaqdır. Hər bir valideyn, əgər istəmirsə ki, gələcəkdə uşağında yuxu pozğunluğu olsun, tam da o dövrdən başlayaraq yuxu rutini yaratmalıdır.

Bu necə olacaq? Məsələn, deyək ki, yenidoğulan periodunda bir uşağın 20 saat yuxuya ehtiyacı varsa, böyüdükcə, ətrafa marağı artdıqca bu müddət getdikcə azalır. Məsələn, 18 saata enir, 16 saata enir və altıncı ayına gəlirik… Artıq uşağın ətrafa marağı artıb, artıq iməkləməyə başlayıb, hərəkətləri artıb və eyni zamanda gecə qidalanma ehtiyacı azalıb. 

Hətta altıncı ayından etibarən sağlam böyüyən bir uşağın gecə qidalanmasına ehtiyacı yoxdur. Gecə qidalanmayan uşaq da gecə fasiləsiz olaraq yatacaq, gündüz daha gümrah, daha sağlam bir şəkildə oyanacaq. Eyni zamanda bu valideyn üçün də keçərlidir. Gündüz yuxuları da uyğun bir şəkildə davam edəcək.

50% 6 aylığında, 90% uşaqlarda isə 1 yaşından sonra gecə qidalanmasına ehtiyac duymur.

Bu ana südü ilə qidalanan uşaqlarda bir az daha fərqli ola bilər. Çünki ana südü tez həzm olunan bir qida olduğuna görə uşaq gecə bəlkə süni qida ilə qidalanan uşaqlara görə daha tez aca bilər. Amma bu da araşdırmalarla göstərilib ki, ana südü əmən uşağın yuxuya getmə müddəti daha qısadır. Bir yaşına qədər ana südü ilə qidalanan uşaqlarda gecə qidalanmalarına icazə verilir.

Gecə yuxusu və gündüz yuxusu

Məsələn deyək ki, 6-7 aylıq bir uşağın 3 gündüz yuxusuna ehtiyacı var, 8-ci ayda gündüz yuxusu artıq 2-yə düşməlidir. Ondan sonra 18-ci ayında artıq 1 gündüz yuxusu onun üçün yetərlidir. 3 yaşına qədər mütləq bir şəkildə uşaqların 1 gündüz yuxusuna ehtiyacı var. 

Burada yuxunun müddəti uzunluğu çox önəmli deyil. Türklərdə “şekerleme” yuxusu deyirlər. Yəni qısa müddətli, 30 dəqiqəlik bir yuxu alması belə onun vücudunun dincəlməsi üçün yetərlidir.

Neçə gündüz yuxusunun olduğunu bilmək valideyn üçün önəmlidir. Çünki bəzən lazımından daha çox uşaqları yatızdırmağa çalışırlar ki, bu da onlarda inadkarlığa, yuxu rəddinə səbəb olur. 

Məsələn: 3 gündüz yuxusu yatan bir uşağın ən son gündüz yuxusu saat 5-də tamamlanmalıdır. Deyək ki, hər hansı bir səbəbdən qonaq gəldi, bir yerə gedildi və yaxud da uşaq xəstədi, bir şey oldu. Axşam saat 5-də uşaq yata bilmədi, yatırda bilmədi valideyn onu. Yatırdmaq üçün saat 6-da, 7-də çalışmamalıdır. Onu buraxmalıdır ki, gecə yuxusuna qədər olan müddətdə uşaq yorulsun və əgər yatarsa o zaman gecə yuxusuna təsir edəcək və zamanından daha gec yatmaq məcburiyyətində qalacaq. Bu da çox önəmlidir.

Yuxu rutini

Uşaq yuxuya hazırlaşarkən o valideyni tərəfindən hazırlanmalıdır. Necə? Sadəcə, yəni bu düşüncə şəklində deyil, söz olaraq da, “Artıq yuxu saatımız yaxınlaşır,” “Artıq yatmağa hazırlaşırıq” şəklində uşağa bir mesaj verilməlidir. Ondan sonra otağın hazırlığı… Bu gündüz yuxusuna da aiddir. Gecə yoxusunda, məsələn parlaq bir işıqdırsa, yuxuya getmədə çətinlik çəkəcək uşaq.

Ondan sonra otağın havası dəyişdirilmiş olmalıdır. 

Otağın temperaturu… Biz isti sevən millətik bir az. Yuxu problemi olan ailələrə çox vaxt sual verirəm ki:

– Otağınızda termometr varmı?

– Var.

– Neçə dərəcə olur?

– 30 dərəcə!

30 dərəcədə uşağın yuxuya getməsi əlbəttə ki çətinləşəcək. Maksimum 23-24 dərəcə… Təbii ki bu yay və qış aylarında bir dərəcə o tərəf, bu tərəf dəyişə bilər. Buna diqqət etmək çox vacibdir.

Yataq otağı səssiz olmalıdır.  

Bir də siqnallar var uşaqlarda. Yəni hər bir uşaq fərdidir və valideyni, bir ana, ata uşağını daha yaxşı tanıyır hər kəsdən və o siqnalları daha yaxşı bilir… Məsələn bəzi uşaqlar gözlərini ovuşdurmağa başlayır. Bəzi uşaqlar əsnəməyə başlayır… Məsələn, deyirlər ki, “Heç bir zaman ikinci əsnəməyi gözləməyin”. Bir dəfə uşaq əsnədisə artıq onun yuxu siqnalı gəlmişdir. Valideyn bunu diqqətə almalıdır və artıq yuxu üçün hazırlıqlarına başlamalıdır.

Məsələn, qısa bir yuxu rutini verməli olsaq… 

Deyək ki, uşaq əsnədi. Valideyn artıq onu sözlə söylədi. Bundan sonra uşağı aparacaq vanna otağına məsələn, duş aldıracaq. Amma hər uşaqda duş yuxu gətirici deyil. Bəzilərini də daha da oyandıra bilər. Yenə də bunu valideyn baxaraq tənzimləməlidir. Duş aldırdı, dişləni fırçalatdı, yataq paltarını, pijamalarını geyindirdi məsələn. Uşaq da öz-özlüyündə düşünür, şüur altına artıq yerləşir ki, yavaş-yavaş “Artıq mən yatmağa hazırlaşıram”, artıq rahatlayır və yataq otağının yolunu tutmağa başlayınr.

Uzman Dr.İnarə Eldarova – Pediatr


erektil-disfunksiya.jpeg

15 August 2022 Urologiya0

Cinsi zəiflik və elmi adı ilə Erektil disfunksiya nədir? Kişi cinsiyyət orqanının cinsi əlaqə üçün yetərli dərəcədə sərtliyinin olmaması və ya bu sərtliyin qorunub saxlana bilməməsinə deyilir. 

Əslində tez-tez görülən bir haldır. Ancaq təəssüf ki, bu şikayətdə olan kişilərin sadəcə az bir qismi həkimə müraciət etməkdədir. 

Əslində cinsi zəiflik bir xəstəlik deyil, sadəcə hər hansı altda yatan bir xəstəliyin əlaməti olaraq baxsaq, daha doğru olar.

Psixogen mənşəli sərtləşmə problemi

İki forması ayırd edilir: psixogen və orqanik cinsi zəiflik. Psixogen cinsi zəiflik daha çox gənc yaşlarda görülür. Ən mühüm psixogen faktorlardan biri “performans anksiyetesi”dir. Yəni “qarşı tərəfi tam məmnun edə bilməmə” narahatlığıdır. Digər səbəblər arasında isə daha öncə keçirilmiş uğursuz bir cinsi əlaqəyə bağlı yaranan psixoloji travma, qeyri-kafi cinsi bilgi, təzyiq altında böyümə, ailədə olan problemlər, həyat yoldaşı olan ani münasibət pozğunluqları və ya həyatında yeni baş verən mühüm dəyişikliklər, məsələn: hamiləlik, doğum, maddi çətinliklər və ya iş yerini itirməsi…

Orqan mənşəli cinsi zəiflik

Orqanik cinsi zəiflik isə alta yatan bir və ya bir neçə xəstəliyə bağlı ola bilər. Bu səbəblərdən ən başda gələni damar zədələnməsinə səbəb ola bilən şəkər xəstəliyi, yüksək təzyiq və ya bəzi ürək, qan-damar sistemi xəstəlikləri, qandakı xolesterin yüksəlməsi və ya digər zərərli yağların yüksəlməsi, bəzi nevroloji xəstəliklər, endokrin pozğunluqlar, əsasən də, testosteron hormonunun düşməsinə səbəb ola bilən endokrin pozğunluqlar, bəzi keçirilmiş çanaq bölgəsindəki cərrahilər, hətta istifadə etdiyimiz bəzi dərmanların yan təsiri olaraq da cinsi zəiflik görülə bilər. 

Bəzi anatomik deformasiyalar anadangəlmə və ya sonradan qazanılmış da ola bilər. Bunlar da cinsi zəifliyə səbəb ola bilər. Məsələn, cinsiyyət orqanının kiçik olması, cinsiyyət orqanının əyriliyi, epispodiya, hipospadiya kimi dediyimiz xəstəliklər.

Son olaraq bunu demək istəyirəm ki, cinsi zəiflik müalicə ola bilən bir problemdir. Önəmli olan isə altda yatan səbəbi doğru olaraq aşkara çıxarmaqdır.

Op.Dr.Fərid Mikayılov, Uroloq-androloq

 


arterial-hipertoniya-1200x675.jpeg

11 August 2022 Kardiologiya0

Arterial hipertoniya çox geniş yayılmış bir xəstəlikdir. 

Arterial hipertoniya dedikdə, yəni qan təzyiqinin yüksəlməsi nəzərdə tutulur. 

Ortalama böyüklərin 30-40 faizində bu xəstəliyə rast gəlinir. Dünyada ən çox ölümə və əlilliyə səbəb olan xəstəliklər sırasındadır. Bu xəstəlik təqribən ildə 10 milyon insanın ölümünə səbəb olur. 

Birincili hipertoniya

Arterial hipertoniya birincili və ikinci olur. 

Birincili arterial hipertoniya – “essensial hipertoniya” və yaxud da “hipertoniya xəstəliyi” də deyirlər. Təqribən alterial hipertoniyalı xəstələrin 90 faizində birincili hipertoniya, yəni hipertoniya xəstəliyi olur. 

Birincili hipertoniya dedikdə nə başa düşürük? Yəni bunu törədən hansısa bir xəstəlik yoxdur. Bu özü bir xəstəlikdir. 

Ancaq buna baxmayaraq, onun yaranmasına şərait yaradan faktorlar var. Bu faktorlar hansılardır? İrsiyyət – yəni kimin irsiyyətində arterial hipertoniya varsa da, onun bu xəstəliyə tutulma ehtimalı, riski daha çoxdur. Köklük – yəni artıq çəki. Sonra düzgün qidalanmamaq, siqaret çəkmək, duz istifadəsi, streslər bu xəstəliyə şərait yaradır.

İkincili hipertoniya

İkincili hipertoniya dedikdə isə, bu daha çox cavan yaşlarda rastımıza çıxır. Bu xəstəliyi törədən hansısa bir xəstəlik var. Bu, adətən, ya böyrək xəstəliyi olur, ya böyrəküstü vəzinin xəstəlikləri olur, qalxanvari vəzinin xəstəliklərində, kəllə-beyin travmalarından sonra, anadangəlmə bəzi ürək qüsurlarında, bəzi dərman preparatlarının qəbulu, yuxu apnoesi deyilən bir hal var, bu hallarda ikincili hipertoniyaya biz rast gəlirik. 

Dediyim kimi, daha çox cavan yaşlarda biz bunu və yaxud da rezistiv hipertoniya deyirik. Bir neçə dərmanla əgər təzyiq düşmürsə, biz bu ikincili hipertoniyadan şübhələnib bunu daha çox araşdırıb axtarırıq səbəbini.

Arterial hipertoniyanın əlamətləri nələrdir?

Bu xəstəlik 50 faizdən çoxunda insanların, yəni arterial hipertoniyası olanların yarısından çoxunda heç bir əlamət olmur. Ona görə də bunu çox vaxt “səssiz qatil” də adlandırırlar. Ancaq əlamətlər olursa da, bu çox vaxt baş ağrısından, çox vaxt ənsə nahiyyəsində olan ağrılarla, döş qəfəsində, ürək nayihəsində olan sıxıntı, ağrı hissiyatından ürək döyünmə, qulaqlarda küy, səs, belə bir əlamətlərlə özünü göstərə bilər. Ancaq bunu yenə də qeyd etmək istəyirəm ki, əksər insanlarda, yəni təzyiqi olan əksər insanlarda, yəni 50 faizindən çoxunda bu əlamətlər olmur. Ona görə də mütəmadi, xüsusən də, kimin irsiyyətində müəyyən yaşdan sonra kök insanlarda, diabeti olanlarda təzyiqi ölçdürmələri məsləhət olur ki, yalnız o halda bilə bilərlər ki, onların hipertoniyası var.

Yüksək təzyiq diaqnozu necə qoyulur?

Necə diaqnoz qoymaq olar? Bu çox sadədir. Adi təzyiq ölçən cihazlarla, ancaq bazudan ölçülən cihazlarla bir 5 dəqiqə dincəldikdən sonra, rahatlandıqdan sonra, qida qəbulundan, çay qəbulundan, kofe qəbulundan, siqaret çəkmədən ən az yarım saat keçməlidir, ondan sonra təzyiqi ölçüb… Bir-iki dəqiqə fasilə ilə bir neçə dəfə, adətən, 3 dəfə ölçmək məsləhət görülür.

Birinci dəfə hər 2 qoldan ölçmək məsləhətdir. Əgər bu qollarda fərqlər çoxdursa, gələcəkdə yüksək olan qoldan ölçmək daha məsləhətdir.

Arterial hipertoniyanın ağırlaşmaları

Arterial hipertoniya qorxulu bir xəstəlikdirmi?

Bəli, qorxuludur. Qorxulusu ondan ibarətdir ki, çox vaxt xəstələr özləri bunu bilmirlər, təzyiqlərinin yüksək olmağını, artıq gec dönəmdə həkimə müraciət edirlər, ağırlaşmalarla müraciət edirlər. 

Bu hansı ağırlaşmalar ola bilər? Uzun illər təzyiqə məruz qalan damarlar, orqanlarda dəyişikliklər gedir və nəticədə ürək damar xəstəliklərinə tutulma riski bu insanlarda bir neçə dəfə, qat-qat artır. İnfarktla, ürək çatışmazlığı ilə, aritmiyalarla bunlar müraciət edə bilərlər. Yəni bu fəsadlara gətirib çıxarır. 

Onlar başqa insult, həm işemik insult, həm hemorogik insult riski bu xəstələrdə qat-qat yüksək olur. 

Sonra, görmə qabiliyyətinin pozulması korluğa qədər gətirib çıxara bilər. 

Böyrək funksiyasının pozulması, hətta bəzən xəstələr artıq dializ mərhələsində, terminal mərhələdə belə müraciət edirlər. Sonra ayaq damarlarında problemlərlə müraciət edə bilərlər. Bunlar hamısı təzyiqin fəsadlarıdır. 

Bu fəsadların olmaması üçün vaxtında təzyiqi aşkarlamaq, əgər ən azı 2 ölçmədən müxtəlif günlərdə təzyiq 140/90-dan, amma evdə ölçmədə 135/85-dən yuxarı rəqəmlərdə olursa da, mütləq həkimə müraciət eləməlidir və ona müalicə təyin olunmalıdır.

Yüksək təzyiqin təbii yolla müalicəsi

Dərmanla və dərmansız müalicə var. Dərmansız nədir? Həyat tərzini dəyişdirməliyik. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, kök insanlarda, siqaret çəkənlərdə, çox duz qəbul edənlərdə, hərəkətsiz insanlarda, kimin diabeti var onlarda rastgəlmə tezliyi çoxdur, ona görə də onlar ciddi kontrol etməlidirlər. Duzu azaltmalıdırlar, çəkini azaltmalıdırlar, diabetə ciddi nəzarət etməlidirlər, siqareti atmalıdırlar, stresdən maksimum uzaq durmaq…

Az bir hallarda, əgər təzyiq çox da yüksək deyilsə də, bu yalnız bu dərmansız, bu vasitələrlə, yəni sağlam həyat tərzini əməl eləməklə biz təzyiqi normal səviyyələrə qaytara bilirik. 

Ancaq əksər hallarda bu dediklərimlə bərabər biz dərman da başlamış oluruq. Dərmanları da yalnız həkim təyin etməlidir. Çünki biz dərmanı təyin etdikdə yanaşı xəstəlikləri, yaşı, cinsi, hamısını nəzərə alırıq. Ona görə də həkim təyin etməlidir. Yoxsa “Qonşu, qohum bu dərmanı qəbul edir, mən də qəbul edim” olmaz. Bu, fəsadlara gətirib çıxara bilər. 

Və dərmanı qəbul etdikdə mütəmadi bir neçə gün səhər, axşam təzyiqi ölçüb həkimə məlumat verilməlidir. Lazım gəlsə, dərmanın dozasını artırılıb, azaldılıb, əlavə dərmanlar əlavə oluna bilər.

Dr.Arzuman Talıbov, Kardioloq


psixiatrik-dermanlar-asililiq-yaradirmi-1200x675.jpeg

10 August 2022 Psixiatriya0

Bu problem əslində həm psixiatrları, həm də psixiatrlara xəstə yönləndirən digər ixtisaslı həkimləri narahat eləyən məsələdir. Çünki təkcə dərmanların verilməsinin izah olunması bizim bir 10-15 dəqiqəmizi alır.

Problem nədən ibarətdir? Xəstələrin çox vaxt beyninə gələn və maneələr yaradan məsələlər nələrdir?

Ən birincisi: “Dərmanlar məni dəli edərmi?”

İkincisi: “Dərmanlar məndə asılılıq yaradarmı?”

Üçüncüsü və dördüncüsü: “Böyrəyimə, qaraciyərimə və ya hər hansısa bir orqanıma uzunmüddətli istifadə zamanı bir ziyan gələrmi?”

Əlbəttə, beşinci və bizim xalq üçün ən əsas olanlardan biri: “Qohum-əqrəba, qonşular bilsə, mənə nə deyər? Mənə dəli deyər, onların arasında damğalanarammı?”

Psixiatrik dərman içsəm, dəli olarammı?

Məsələlərin birincisinə gəlsək, yəni “Mən dəli olarammı?”

Psixiatrik dərmanların əsas qruplarını götürdüyümüz zaman antidepressant və neyroleptiklər təşkil edir ki, bu bizim dərman qruplarımızın haradasa 95 faizini təşkil edir. Az-çox ola bilər. Praktikada istifadə olunan dərmanlar isə, əksəriyyəti bu dərmanlardan təşkil olunmuş olur. Digərləri daha çox köməkçi dərmanlar kimi istifadə olunur.

Bu dərmanların heç birinin xəstədə “dəlilik yaratma” ehtimalı yoxdur. Birincisi, xəstələr dərmanı qəbul edərkən bu mövzuda, əlbəttə, yenə həkimlərinə sual verə bilər. Amma öncədən də məlumatlı ola bilər ki, bu tipdə bir maneə yoxdur və bu heç bir problem yaratmayacaq sonradan. 

Yəni hətta elmi olaraq desək, 99,9% siz psixiatrik dərman atdığınız zaman dəli olmazsınız.

Bunun ən çox yaranma səbəbi nədən ibarətdir, bu mifin? 

Psixiatrik dərmanlar qəbul olunan zaman, xüsusilə, antidepressantlar ilk bir 1 həftə, 10 gün, 15 gün “antidepressantların yan təsiri” dediyimiz bir müddət var: başağrı, başgicəllənmə, ürək bulanma, ürəkdöyünmə, həyacanda artma, qorxuda artma, özünü key kimi hiss eləmək, yuxulu olmaq, yuxusuz olmaq… Siyahını daha da uzatmaq olar, əlbəttə. Və bu məqamlar yaranan kimi xəstə deyir: “Artıq mənə nə isə olur. Məndə bir dəyişiklik başlayır, mən dəli olmağa başlayıram” və s. Bu sadəcə dərmana uyğunlaşma dövrüdür.

İdmana uzun müddət getməyib, təkrar gedən adam ilk öncə bədən ağrılarından əziyyət çəkir, amma sonra nəticə almağa başlayır, bununla müqayisə edərək özünüzə təsəlli verə bilərsiniz, əslində. Onsuz da, dərmanların təsiri 1 həftə-10 gündən sonra yavaş-yavaş başlayar. Və dərmanların altda yatan başqa bir xəstəlik olmadığı müddətcə dəlilik yaratma ehtimalı yoxdur. Ona görə ürək rahatlığı ilə bunu istifadə edə bilərsiniz.

Psixiatrik dərmanlar asılılıq yaradarmı?

İkinci məsələyə gəldiyimiz zaman “Asılılıq yaradarmı?”

Əlbəttə, psixiatriya praktikasında istifadə olunan dərmanlar içərisində asılılıq yaradan qruplar var. Bu bizim daha çox benzodiazepin dediyimiz dərman qruplarıdır. Bu dərmanlar, onsuz da, həkim nəzarətində verilir və dərmanların verilməsi əksərən 2 aydan artıq çəkmir. Amma az öncə də dedim kimi bizim əsas istifadə etdiyimiz antidepressantlar, neyroleptiklər… Bu qrup dərmanlar heç bir asılılıq yaratmır.

Bu sualın bəs meydana gəlməsinə səbəb nədir?

Xəstələr deyirlər ki: “Mən dərmanı atıram yaxşı oluram, dərmanı atmıram pis oluram.” Əslində burada qüsurlu dövran ondan ibarətdir ki, onsuz da, dərmanı atmağımızın səbəbi sizin pis olmağınızdır. Dərmanı atmasanız, əlbəttə ki, pis olacaqsınız. Yəni təzyiq xəstələri ilə müqayisə etsək, təzyiq xəstələri dərmanı davamlı şəkildə atmadıqları zaman onların təzyiqləri davamlı şəkildə, onsuz da, yüksək olur. Bu o demək deyil ki, onlar narkotik bir şəkildə dərmandan asılıdırlar. Bu dərmandan asılılıq, sadəcə xəstəliyin gətirdiyi fəsadların qarşısını almaq üçün və ya xəstəliyin yenidən geri qayıtma riskini minimuma endirmək üçün görülən tədbirdir. Və dərmanların minimal atılma müddəti 6 aydır. Əksərən belə olur, əlbəttə.

Nəyə görə belədir?

Çünki tutaq ki, xəstələr dərmanı atdı. 1 aydan, 2 aydan sonra hər şey yaxşı, hər şey əla. Amma xəstə dedi ki: “Hər şey əladır, mən dərmanı kəsirəm.” Məsələ burada ondan ibarət olur ki, siz artıq orada dərmanı kəsəndən sonra problemin geri qayıtma riski daha da artır. Ona görə profilaktik olaraq minimal 6 aylıq bir müalicə müddəti var və 6 aydan daha tez kəsdiklərinə görə xəstəlik əlamətləri yenidən qayıdır və xəstə artıq fikirləşir ki, “Məndə artıq dərmana qarşı bir asılılıq yaranıb. Ona görə mən dərman atmasam, yaxşı olmuram.”

Bunların heç birinin olmaması üçün profilaktik müddətlərin hamısı nəzərə alınmaqla minimal 6 aylıq, əlbəttə, xəstəlikdən xəstəliyə dəyişir… Dərmanların atılmasına davamlı nəzarət etmək və dərmanların kəsilməsinə birdən-birə kəsmək yox, mütəmadi şəkildə kəsilməsinə riayət olunmalıdır ki, bu, onsuz da, həkim nəzarətində olur. Yəni bir həkimə gedirsinizsə, ona mütləq şəkildə inanmağınız lazımdır.

Psixiatrik dərmanlar mədəmə, qaraciyərimə, böyrəyimə ziyan verərmi?

Üçüncü və dördüncü məsələlər nədən ibarətdir? Qaraciyərimə, böyrəyimə və ya hər hansısa bir orqanıma, yaxud daha çox mədəmə ziyan verərmi?

Psixiatrik dərmanlar, ümumiyyətlə, istehsal olunarkən minimal müalicə müddəti 6 aydan hesablandığına görə, xüsusilə, antidepressantlar və neyroleptiklər nəzərdə tutulur, qaraciyər, böyrək və ya mədə kimi orqanlara xüsusi ziyan verməməsi nəzərdə tutulur. Uzun müddət atılması tam əksinə… Tutaq ki, mədə xorasının meydana gəlmə səbəblərindən biri stress faktorudur. Yəni stress faktoru nəticəsində mədə turşuluğu artır, selik ifrazı azalır və buna görə mədə divarı zədələnməyə, selikli qişası zədələnməyə başlayır və orada xora, eroziya və sairə… bu tip vəziyyətlər meydana gəlir. Tam əksinə antidepressant atıldığı zaman xaricdən gələn, ətraf mühitdən gələn stress faktorlara qarşı, bədənin dözümlülüyü artdığına görə bu tipdə stress faktorlara bağlı meydana çıxan hipertoniya, şəkər xəstəliyi və yaxud mədə xorası kimi xəstəliklərin profilaktikası və ya ortaya çıxacaqsa da, daha gec ortaya çıxmasına səbəb olur. Tam əksinə yəni bu dediyimiz kimi burada daha faydalıdır.

Bəs hansısa dərmanlar varmı ki, hansı ki, biz bunları qaraciyərimizə, böyrəyimizə və s. ziyan vura bilər?

Əlbəttə, bunlar var. Onsuz da, bunlar verilərkən həkim bunlardan davamlı şəkildə qaraciyər yoxlanması üçün və böyrək yoxlanması üçün analizlər istəyir.

Amma maraqlı məqam da ondan ibarətdir ki, misal üçün, 30 ildir spirtli içki içən bir adamdır. Adam psixiatr, dərman yazanda: “Bu mənim qaraciyərimə ziyan vurarmı?” deyə bir narahatçılığı olur. Və yaxud adam hər gün duzlu yemək yeyir, hər gün ədviyyatlı yemək yeyir: “Bu dərman mənim böyrəyimə ziyan vurarmı?” deyə bir dərdi var. Yəni inanın ki, bu dərmanı 30 il müddətində artmaqla o xəstənin, pasiyentin bir il müddətində qidalanmasından daha az ziyan vurur, nəinki bu dərmanların bu qədər müddət atılması.

Psixiatrik dərman atsam, “qohum-əqraba” mənə dəli deyər?

Beşinci məsələyə gələriksə, beşinci məsələ nədən ibarətdir? “Qohum-əqrəba nə deyər? Qonşular nə deyər? Mən dəli kimi tanınaram” və s. olaram. Burada pasiyentə və pasiyent, yaxınlarına veriləcək ilk sual bundan ibarətdir: “Nəyə görə sənin xəstəliyin (ümumi şəxsli cümlə kimi işlədirəm) başqa insanlar tərəfindən bilinməlidir?” Yəni bu sənin şəxsi bir problemindir, depressiya ola bilər, panik atak ola bilər və s. ola bilər fərqi yoxdur, enurez ola bilər. Nəyə görə, məsəl üçün, sənin uşağında olan enurezi – yəni ki, sidikqaçırmanı hər hansısa bir qonşu bilməlidir? Yəni bu niyə digər insanlar tərəfindən türklərin ifadəsində demişkən “afişe olunmalıdır”.

Ona görə ilk öncə bu məqamlardan narahat olmaqdan əvvəl bu məqamların bölüşülməsi sizi narahat etməlidir. Əlbəttə, bu mövzuda nə qədər çox fərqindəlik artarsa, insanlar bir o qədər çox bu dərmanların atılmasının kənar insanlar tərəfindən yalnış anlaşılmasının qabağını da alacaq. Və ətrafımızdakı insanları bu mövzuda maarifləndirərək həm biz həkimlərə, həm də bu xəstəliklərdən əziyyət çəkən pasiyentlərə kömək olmuş –olarsınız.

Sual üçün təşəkkür edirəm. Aktual bir mövzu idi. İnşallah ki, hamı üçün faydalı danışa bildim.

Dr.Orxan İsgəndərli, Psixiatar




SAĞLAMLIĞINIZ SAĞLAMLIĞIMIZDIR!





SAĞLAMLIĞINIZ SAĞLAMLIĞIMIZDIR!